<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"><head></head><body><p><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="6" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[6]</anchor-end> 
<dfn>興活</dfn>は、
<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">日本の私年号</anchor>の1つです。</p><section><h1>用例</h1><p><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="2" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[2]</anchor-end> 
1例のみ知られています。</p><sw-items xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:"><sw-itemtypes><p xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"><anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">日時事例</anchor></p></sw-itemtypes><ul xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"><li><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="3" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[3]</anchor-end> 
<data itemprop="label"><anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">山形大学</anchor>附属図書館<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">佐久間文庫</anchor>所蔵 <cite>称平忠心力巻開商点兵法</cite></data>,
<data itemprop="author"><anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">馬場小太郎</anchor>門人</data><ul><li><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="4" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[4]</anchor-end> 
「<sw-v xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:"><data xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" itemprop="text">興活十二辛未歲二月</data>於聖政館撰述</sw-v>」
<src xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:"><anchor-internal xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="1" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">&gt;&gt;1</anchor-internal>, <anchor-internal xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="5" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">&gt;&gt;5</anchor-internal></src><ul><li><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="18" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[18]</anchor-end> 
「<data itemprop="text">興括十二辛未歳二月於聖政館撰述</data>」
<src xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:"><anchor-internal xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="7" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">&gt;&gt;7</anchor-internal></src></li></ul></li></ul></li></ul></sw-items><p><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="8" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[8]</anchor-end> 
<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">佐久間文庫</anchor>は、<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">江戸時代</anchor>の<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">数学者</anchor>の家系である<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">佐久間家</anchor>の蔵書が昭和41年に<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">山形大学</anchor>に入ったものです。
<src xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:"><anchor-internal xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="9" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">&gt;&gt;9</anchor-internal></src></p><p><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="10" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[10]</anchor-end> 
<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">馬場小太郎</anchor>
(<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">馬場錦江</anchor>)
<weak xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">(<time xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">享和元(1801)年<attrvalue xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:">1801</attrvalue></time> - <time xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">万延元(1860)年<attrvalue xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:">1860</attrvalue></time>)</weak>
は、
<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">日本</anchor><anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">武蔵国</anchor><anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">江戸</anchor>出身の<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">数学者</anchor>。</p><p><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="25" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[25]</anchor-end> 
<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">聖政館</anchor>は、<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">土御門家</anchor>の<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">家塾</anchor>とされます <src xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:"><anchor-internal xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="26" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">&gt;&gt;26</anchor-internal></src> が、
一般には<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">斉政館</anchor>として知られており <src xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:"><anchor-internal xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="27" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">&gt;&gt;27</anchor-internal></src>、不明です。</p><refs xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:"><ul xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"><li><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="5" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[5]</anchor-end> 
<cite xml:lang="ja-JP">佐久間文庫目録</cite>, <anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">山形大学</anchor>, <time>1967</time>, <time>2026-09-15T01:13:48.000Z</time>, <time>2026-09-19T01:30:15.198Z</time> <anchor-external xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:resScheme="URI" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:resParameter="https://dl.ndl.go.jp/pid/1382621/1/19?keyword=%E8%88%88%E6%B4%BB">https://dl.ndl.go.jp/pid/1382621/1/19?keyword=%E8%88%88%E6%B4%BB</anchor-external> (要登録)</li><li><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="1" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[1]</anchor-end> 
<cite xml:lang="ja-JP">小野栄重・剣持章行・佐久間纉関係文献目録 : 和算文献等の開発・調査および和算における術の数学史的・数学的研究</cite>, <anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">道脇義正 他<strong xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">[</strong>編<strong xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">]</strong></anchor>, <time>1983.3<attrvalue xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:">1983</attrvalue></time>, <time>2025-09-30T02:09:54.000Z</time>, <time>2025-10-16T08:49:47.470Z</time> <anchor-external xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:resScheme="URI" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:resParameter="https://dl.ndl.go.jp/pid/12607595/1/29?keyword=%E8%88%88%E6%B4%BB">https://dl.ndl.go.jp/pid/12607595/1/29?keyword=%E8%88%88%E6%B4%BB</anchor-external> (要登録)</li><li><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="9" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[9]</anchor-end> 
<cite xml:lang="ja">中央図書館:佐久間文庫(序、由来、凡例)|山形大学図書館</cite>, <time>2026-09-19T01:40:48.000Z</time> <anchor-external xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:resScheme="URI" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:resParameter="https://klibs1.kj.yamagata-u.ac.jp/drupal/ja/node/168">https://klibs1.kj.yamagata-u.ac.jp/drupal/ja/node/168</anchor-external></li><li><figure class="quote"><figcaption><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="7" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[7]</anchor-end> 
<cite xml:lang="ja">中央図書館:佐久間文庫(目録)|山形大学図書館</cite>, <time>2026-09-19T01:36:32.000Z</time> <anchor-external xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:resScheme="URI" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:resParameter="https://klibs1.kj.yamagata-u.ac.jp/drupal/ja/node/169">https://klibs1.kj.yamagata-u.ac.jp/drupal/ja/node/169</anchor-external></figcaption><blockquote><p><b>称平忠心力巻開商点兵法</b>  馬場小太郎門人(著者名なし) 巻末、数理精蘊国普開商点兵法巻とあり、興括十二辛未歳二月於聖政館撰述     1冊 1-1120 </p></blockquote></figure></li><li><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="26" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[26]</anchor-end> 
<cite xml:lang="ja-JP">明治前日本数学史 第5巻</cite>, <anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:"><strong xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">[</strong>藤原松三郎, 日本学士院日本科学史刊行会</anchor>, <time>1960</time>, <time>2026-09-15T01:13:48.000Z</time>, <time>2026-09-19T02:19:33.264Z</time> <anchor-external xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:resScheme="URI" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:resParameter="https://dl.ndl.go.jp/pid/2421959/1/258?keyword=%E8%81%96%E6%94%BF%E9%A4%A8">https://dl.ndl.go.jp/pid/2421959/1/258?keyword=%E8%81%96%E6%94%BF%E9%A4%A8</anchor-external> (要登録)</li><li><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="27" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[27]</anchor-end> 
<cite xml:lang="ja"><anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">斉政館</anchor> - Wikipedia</cite>, <time>2026-09-05T02:11:43.000Z</time>, <time>2026-09-19T02:28:02.723Z</time> <anchor-external xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:resScheme="URI" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:resParameter="https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%96%89%E6%94%BF%E9%A4%A8">https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%96%89%E6%94%BF%E9%A4%A8</anchor-external></li></ul></refs></section><section><h1>諸説</h1><p><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="13" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[13]</anchor-end> 
用例は写本1件のみ知られています。<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">写本</anchor>と説明されています <src xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:"><anchor-internal xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="1" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">&gt;&gt;1</anchor-internal></src> が、
転写本なのか自筆原本なのか不明です。</p><p><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="14" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[14]</anchor-end> 
<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">著者</anchor>名は不明で、
<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">馬場錦江</anchor>の<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">門人</anchor>とのみ記載があるようです。</p><p><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="19" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[19]</anchor-end> 
<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">元号名</anchor>は</p><ul><li><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="21" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[21]</anchor-end> <anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">興活</anchor></li><li><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="20" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[20]</anchor-end> <anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">興括</anchor></li></ul><p>... の2種類の表記があります。後者は図書館公式サイトに掲載があるもの <src xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:"><anchor-internal xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="7" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">&gt;&gt;7</anchor-internal></src>
ですが、昭和42年の目録に基づくとされ、その目録では前者です <src xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:"><anchor-internal xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="5" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">&gt;&gt;5</anchor-internal></src>。</p><p><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="22" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[22]</anchor-end> 
再調査して訂正したのでなければ、電子化時の変換ミスないし<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">OCR</anchor>の誤読と考えられ、
複数の書籍版目録に掲載のある前者が正しいと、暫定的に考えておきたいところです。</p><p><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="15" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[15]</anchor-end> 
さて、<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">馬場小太郎</anchor>の頃の<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">辛未年</anchor>は、</p><ul><li><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="16" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[16]</anchor-end> <time>文化8(1811)年辛未<attrvalue xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:">1811</attrvalue></time> : <anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">馬場小太郎</anchor>11才</li><li><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="17" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[17]</anchor-end> <time>明治4(1871)年辛未<attrvalue xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:">1871</attrvalue></time> : <anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">馬場小太郎</anchor>没年を第1年として第12年</li></ul><p>... があります。</p><p><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="23" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[23]</anchor-end> 
<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">馬場小太郎</anchor>がいかに優秀な人物だったとしても11才で門人が居たかは疑わしいです。</p><p><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="24" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[24]</anchor-end> 
一方明治4年では死後になりますが、師匠の死後に門人と名乗れないことはありません。
しかも明治4年は死後12年であり、<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">元号年</anchor>と一致します。</p></section><section><h1>研究史</h1><p><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="12" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[12]</anchor-end> 
<time>昭和58(1983)年<attrvalue xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:">1983</attrvalue></time>の目録は、
<anchor-internal xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="3" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">&gt;&gt;3</anchor-internal>
を紹介して、
「<sw-l xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">この年号実在せず</sw-l>」 (<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">明朝体</anchor>)
と注釈しています。
<src xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:10:"><anchor-internal xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="1" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">&gt;&gt;1</anchor-internal></src></p><p><anchor-end xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:" a0:anchor="11" xmlns:a0="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">[11]</anchor-end> 
<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">令和時代</anchor>に至るまで、<anchor xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:">私年号研究</anchor>の文脈で言及した事例は知られていません。</p></section><section><h1>関連</h1><p><sw-see xmlns="urn:x-suika-fam-cx:markup:suikawiki:0:9:"> <anchor>幕末維新期の日時</anchor> </sw-see></p></section><section><h1>メモ</h1></section></body></html>